Het Turkije Instituut is sinds eind 2015 gesloten. Aanleiding tot dit besluit was het gebrek aan perspectief op nieuwe fondsen, mede in het licht van de ontwikkelingen in Turkije. De website (turkije-instituut.nl) is nog wel toegankelijk als informatiebron. Hierdoor zal althans een deel van de expertise die in de afgelopen acht jaar is opgebouwd behouden blijven.

De bevoegdheden van de president

18 juli 2014 - Al sinds het referendum in 2007 waarbij ingestemd werd met een directe verkiezing van de president, is het voor veel Turken duidelijk dat Erdoğan zijn zinnen heeft gezet op deze positie. Als we een korte blik werpen op de bevoegdheden van de president en Erdoğan’s manier van regeren, wordt al gauw duidelijk waarom hij deze positie zo graag wil bemachtigen.

Hoewel Erdoğan, dankzij een comfortabele meerderheid van zijn partij, als premier in het parlementaire systeem alle politieke touwtjes in handen heeft, is hij op papier pas écht de politieke nummer één als hij president wordt. De opeenvolgende verkiezingssuccessen in de afgelopen jaren van zijn partij en het falen van de oppositie om een charismatische leider naar voren te schuiven, hebben hem als het ware een gevoel van onfeilbaarheid gegeven. Haast met een missionaire visie lijkt Erdoğan het presidentschap als zijn roeping te zien; hij is de persoon om Turkije te leiden. Echter, de autoritaire trekken van Erdoğan en zijn stembusvisie op democratie maken dat  een deel van de Turken met bange gevoelens afwacht hoe hij deze functie zal gaan invullen.

Het optreden van Gül als president heeft van tijd tot tijd de indruk gewekt dat de president feitelijk niet meer is dan een veredelde notaris, maar niets is minder waar. En nu de president door het volk gekozen wordt, is het zeer wel mogelijk dat de president een actievere rol in de politiek gaat spelen. Dit kan in het gepolariseerde Turkije tot nog problematischere betrekkingen met de oppositie en diens achterban leiden. Volgens de grondwet heeft de president een partij-overstijgende en neutrale positie; hij is president van iedereen en vertegenwoordigt het hele land, niet alleen zijn achterban. Erdoğan heeft echter al aangegeven geen afstand te doen van zijn partij en zal daarmee allesbehalve een onpartijdige president worden. Zijn  ‘de stembus is democratie en de meerderheid bepaalt’- visie op democratie boezemt angst in bij zijn opponenten. In landen als Finland en Oostenrijk wordt de president ook direct gekozen, maar omdat deze landen een sterke parlementaire traditie hebben, biedt de parlementaire democratie hier voldoende tegenwicht.

Naar verwachting, en hij heeft dat ook al zelf aangegeven, zal Erdoğan alle bevoegdheden die de grondwet de president geeft, tot het uiterste benutten en pogen het land een presidentieel systeem te geven zoals Frankrijk dat kent. Ook daar kreeg het presidentschap een meer krachtige en persoonlijke invulling nadat men overging op directe verkiezingen. Anders dan in bijvoorbeeld Duitsland, is het presidentschap niet voornamelijk een symbolische functie; de bevoegdheden van de Turkse president zijn niet gering. Een overgang naar een presidentieel systeem maakt mogelijk de weg vrij naar een absolutistische machtsstructuur. Als staatshoofd ziet de president er op toe dat de grondwet nageleefd wordt en dat alle overheidsorganen naar behoren functioneren. Niet alleen moet elke wet door de president goedgekeurd worden, ook decreten moeten wachten op een handtekening van de president. Voor het aanstellen van gouverneurs, het hoofd van de politie of de meeste ambtenaren op ministeries is ook de goedkeuring van de president nodig. Dit zorgde ervoor dat onder voormalig president Sezer zo’n 2000 bureaucraten niet aan het werk konden omdat hij weigerde voor hen te tekenen. Ook heeft het staatshoofd bevoegdheden die losstaan van de parlementaire democratie. Zo benoemt hij het hoofd van de generale staf van het leger en beslist over de inzet van de Turkse strijdkrachten. Bovendien is hij voorzitter van de Nationale Veiligheidsraad en vertegenwoordigt hij de opperbevelhebber van het leger in naam van het parlement. Onder Sezer bleek het een moeilijke taak om iemand te vinden die zijn goedkeuring kon verdragen als directeur van de staatstelevisie en radio TRT en de Turkse Centrale Bank. Dit toont aan hoe persoonlijke voorkeuren van de president een rol spelen; met zoveel bevoegdheden kan dit op verschillende terreinen tot spanningen leiden.  Zo worden de meeste leden van de hogere gerechtelijke instanties door de president gekozen en bepaalt hij eveneens de samenstelling van  de Raad voor Hoger Onderwijs (YÖK) en benoemt hij de rectoren van universiteiten. De tot nu toe door de AKP uitgevaardigde wetten met betrekking tot bijvoorbeeld onderwijs, persvrijheid, internet en alcohol laten zien dat de regering meer grip wil op zowel het hele staatsapparaat als op de samenleving. De presidentiële bevoegdheden geven het staatshoofd veel ruimte om die grip te vergroten.

Omdat de huidige president Gül overschaduwd is geweest door het premierschap van Erdoğan, zullen aanhangers van Erdoğan stemmen op hem als premier, niet per se omdat ze hem de meest geschikte kandidaat voor dit ambt vinden. De vrees van veel tegenstanders dat Erdoğan zijn positie zal misbruiken als ware hij een Osmaanse sultan, lijkt dan ook reëel.

Opgesteld door de militairen om de macht van de islamitische partijen te kanaliseren, geeft de Grondwet van 1982 nu de eerste direct gekozen president van het land bevoegdheden die de democratie in Turkije mogelijk verder onder druk zetten. Misschien gaat het bij deze presidentsverkiezingen dan ook niet zozeer om de vraag wie de volgende president zal zijn, maar meer om de vraag in hoeverre de presidentiële bevoegdheden uit 1982 passen in een land dat geen sterke democratische traditie heeft en waar de waarde van de scheiding der machten nog steeds niet tot politici is doorgedrongen. 

Agenda

Klik hier voor een uitgebreide agenda.

16 december
Boekpresentatie:
'De Vergeten Geschiedenis van mijn Grootvader Sulayman Hadj Ali'
Geschreven door Meltem Halaceli

Woensdag 16 december, 15:00-17:15 uur; Paradiso, Weteringschans 6-8, Amsterdam 


6 januari tot en met 16 maart 2016

Om de kennis van Nederlandse studenten over het Palestijns-Israelische conflict te vergroten en om het debat te verdiepen, biedt CIDI sinds 1988 een collegereeks aan over Israels politieke situatie. De colleges zijn bedoeld voor studenten met een bijzondere interesse voor Israel en het Midden Oosten.

De reeks bestaat uit elf colleges. De docenten zijn merendeels academici verbonden aan verschillende universiteiten in Nederland en experts op deelterreinen van de politieke situatie in het Midden-Oosten. De collegereeks is van universitair niveau maar ook toegankelijk voor studenten van hogescholen en toehoorders.

Kijk voor meer informatie op cidi.nl of mail naar cidi@cidi.nl.

6 oktober 2015 tot en met 31 januari 2016

Europalia Turkey

Verkiezingsuitslag: grafieken en kaarten

De onderstaande afbeeldingen laten zien wat de resultaten zijn van de Turkse verkiezingen van 1 november. Daarnaast is ook het verschil met de verkiezingen van 7 juni jl. in beeld gebracht.

Vacatures

Stage: Social Media Assistent (Nederlandse Consulaat-Generaal te Istanbul)

Het Consulaat-Generaal te Istanbul is voor een periode van 4-6 maanden op zoek naar een stagiair(e) die de functie van social media assistent kan vervullen. De stage start halverwege januari 2016 en eindigt halverwege april, mei of juni 2016. Als stagiair(e) in deze functie ben je onder meer verantwoordelijk voor het schrijven van blogs, tweets en teksten voor de website. Daarnaast draai je bij verschillende evenementen mee op de afdeling Pers en Culturele Zaken.

Is je nieuwsgierigheid gewekt? Klik dan hier voor meer informatie!

Kennis van Turkije

Het Turkije Instituut is een onafhankelijke instelling die zich richt op het vergroten van kennis over Turkije bij een divers Nederlands publiek.
Volg ons ook op:   

Het Turkije Instituut werkt samen met Turkish Studies at Leiden University en Leiden University Institute for Area Studies (LIAS)

Zoekt u een Turkije-expert voor een lezing of analyse?

Bent u op zoek naar een expert op het gebied van de politieke, sociale of economische situatie in Turkije? Wij kunnen u (op weg) helpen.

Lees meer...