Analyse - Turkse persvrijheid onder toenemende druk

Turkije Instituut | januari 2012

Het precieze aantal wordt betwist, maar in Turkije zitten tussen de 70 en 100 journalisten vast op verdenking van staatsbedreigende activiteiten. Het merendeel wacht, soms al maanden, op een proces. De scribenten zijn gearresteerd vanwege sympathie met of vermeend lidmaatschap van een terroristische organisatie – het ultranationalistische netwerk Ergenekon, de Koerdische PKK of koepelorganisatie KCK. Zowel de rechtsgang als de gronden waarop de journalisten (en tientallen politici, wetenschappers en schrijvers) in staat van beschuldiging zijn gesteld, roepen op zijn minst kritische vragen op. Zeker is dat de persvrijheid in Turkije onder toenemende druk staat.

Een kritische opstelling jegens de regering en de staat is in Turkije momenteel niet zonder risico’s. Dat is de overtuiging van steeds meer Turken, die bijna wekelijks geconfronteerd worden met nieuwe arrestaties. Met name de Anti-Terrorismewetgeving wordt hiertoe ruim geïnterpreteerd. Een pleidooi voor gelijke rechten voor Koerden bijvoorbeeld, of kritiek uiten op het optreden van de regering in het Koerdische Zuidoosten, kan voldoende zijn voor gerede verdenking van connecties met de KCK en aldus steun voor terrorisme. De drie grote processen – Ergenekon, Balyoz (‘voorhamer’) en KCK (Unie van Koerdische Gemeenschappen) – waaronder de arrestaties geschaard worden, staan bovendien alle onder leiding van aanklagers met speciale bevoegdheden, los van het reguliere juridische apparaat. In het complottheorie-lievende Turkije wordt dan ook volop gespeculeerd over de vermeende toedracht van de arrestaties.

Met name de zaken van journalisten Ahmet Şık en Nedim Şener baren opzien. De prominente journalisten werden in maart 2011 gearresteerd op verdenking van lidmaatschap van Ergenekon – een geheim, ultranationalistisch netwerk dat streeft naar omverwerping van het AKP-regime. Opmerkelijk, gezien beide journalisten juist onderzoek verrichtten naar Ergenekon. Şener had zich in dat kader kritisch getoond over de nalatigheid van de regering inzake de moord op Armeens-Turkse journalist Hrant Dink (januari 2007). Şık werkte aan een boek over hoe de omstreden religieuze Fethullah Gülen-beweging het Turkse staatsapparaat zou infiltreren. De beweging zou, onder de beschermende vleugels van het AKP-bewind, de politie en de lagere regionen van de rechterlijke macht inmiddels controleren. Hoewel lang niet iedereen binnen de AKP deze protectie nog langer steunt, vrezen critici dat de beweging steeds machtiger wordt.

De arrestaties van Şener en Şık en daaropvolgende zittingen leidden tot  veel protesten. De zaak wordt door veel commentatoren beschouwd als nauwelijks verhulde censuur, bedoeld om opposanten het zwijgen op te leggen. De recente arrestatie (24 december 2011) van onder meer een twintigtal journalisten die verdacht worden van banden met de Koerdische KCK, lijkt de toenemend autoritaire houding van de Turkse overheid alleen maar te onderstrepen. De Turkse wetgeving laat bovendien (nog) toe dat arrestanten maanden of langer in voorarrest doorbrengen en rechtszaken duren vaak zeer lang – zelfs al blijft veroordeling uit, tot die tijd blijven verdachten vaak in hechtenis.

De situatie in Turkije wordt ook internationaal bekritiseerd. De Noorse premier Jens Stoltenberg, afgelopen week op bezoek in Ankara, uitte zijn zorg over de vrijheid van meningsuiting en pers in Turkije. In een interview met Turkse zender NTV eind november sprak Isil Karakaş, een van de rechters van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, haar grote zorg uit over de vrijheid van meningsuiting in haar vaderland. Turkije loopt voorop als het gaat om schendingen van de persvrijheid, met 200 meldingen in 2011 (Frankrijk volgt, met 10 meldingen), aldus Karakaş. Verschillende internationale journalistenorganisaties hebben hun zorg uitgesproken.  

Het doet het imago van Turkije geen goed, temeer daar Turkse leiders zich nadrukkelijk opwerpen als het democratische voorbeeld voor de regio. Bovendien zal naar verwachting in 2012 over een nieuwe Grondwet moeten worden gestemd. De huidige Grondwet stamt uit 1982, is de erfenis van de militaire staatsgreep van 1980 en notoir restrictief waar het individuele burgerrechten betreft. De Grondwet stond in feite vooral in dienst van de toenmalige machthebbers. “De opstellers hadden nooit verwacht dat die macht in handen van hun ideologische vijanden zou vallen”, stelt journalist Andrew Finkel in de New York Times.

In de afgelopen paar jaar zijn de iconen van het establishment, met name de Turkse strijdkrachten, ontmanteld en vereenzelvigt de AKP zich – net als haar voorgangers - steeds meer met de staat. Zo begon het nieuwe jaar, deze week, met de arrestatie van voormalig opperbevelhebber Ilker Başbuğ, verdacht van staatsondermijnende activiteiten. Vervolgens werd oppositieleider Kemal Kilicdaroglu (CHP) ervan beschuldigd ‘een eerlijk proces’ te beïnvloeden omdat hij in november twee CHP’ers in de gevangenis bezocht. De paradox is dat de afgelopen jaren steeds meer thema’s openlijk in het publieke debat naar voren konden komen. Maar in de strijd om de macht (ook binnen de AKP zelf) lijken persvrijheid en vrijheid van meningsuiting in toenemende mate het kind van de rekening te worden.

Lees hier een artikel in Foreign Policy over persvrijheid en de Fethullah Gülen-beweging in Turkije.

Analyses Turkije Instituut

Het Turkije Instituut publiceert regelmatig analyses over de actualiteit in Turkije

Blogs

Abdullah Gül opnieuw de wegbereider voor Erdoğan?
Stire Kaya-Cirik: Een echo uit een onverwerkt verleden
Concurrentie op de flanken in Diyarbakır
De onzichtbaarheid van vrouwen in de Turkse politiek
Erdoğan: twintig jaar na de eerste verkiezingsoverwinning
OPINIE: Turkse schaduw over onze raadsverkiezingen
ANALYSE: Uitslag Turkse verkiezingen
REPORTAGE: Een mooie uitslag, we gaan op dezelfde voet verder
ANALYSE: Reacties in Turkije
ANALYSE: Internationale reacties - Rocky third term
UPDATE: Ontwikkelingen op de financiële markt
ACHTERGROND: Het belang van de lokale verkiezingen
BLOG: Premier Erdoğan in Berlijn op verkiezingstournee
De economische verwachtingen voor 2014

Lees meer...